• Trường THPT Kon Tum
  • Số 04 Trần Phú

Lịch Sử 10: Văn hóa các dân tộc người bản địa ở Kon Tum

Kon Tum là mảnh đất cực bắc của Tây Nguyên với hơn 20 dân tộc anh em, có 6 dân tộc bản địa. Sinh ra và lớn lên giữa núi non hùng vĩ, cư dân các tộc người bản địa có đời sống vật chất và tinh thần phong phú, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

1. Nét chính về thành phần và địa bàn cưu trú

Kon tum là một tỉnh có nhiều thành phần dân tộc, trong đó có 6 dân tộc bản địa gồm: Xê Đăng, Bana, Giẻ - Triêng, Brâu, Rơ mâm, Gia Rai. Trong mỗi thành phần dân tộc bao gồm nhiều nhóm các tộc người. Họ cư trú phân bố theo từng vùng có sự đan xen giữa các thành phần dân tộc.

 - Người Xê Đăng có nhiều nhóm đại phương như Xêteng (H’đang), Tơtra, Mơnâm, Hà Lăng, Cà Dong, Châu, Tatrẽ. Địa bàn sinh sống của người Xê Đăng phần lớn thuộc hai huyện Đăk Tô và Konplong kéo dài giáp phía đông thành phố Kon Tum.

 - Người Bana có các nhóm địa phương mang tên gọi khác nhau như Giơlar, Tôlô, Giơlơng (Y lăng), Rơngao, Krem, Roh, Konk dê, Alacông, Kpăngcông, Bơ nâm. Họ cư trú tập trung thành một phần rộng lớn đông nam thành phố Kon Tum.

 - Dân tộc Giẻ - Triêng cũng có nhiều nhóm như Đgiéh, Tareh, Giang Rẫy, Pin, Triêng, Treng, Tariêng, Veh, Lave, Catang. Người Giẻ - Triêng ở phía bắc và phía tây Quần sơn Ngọc Linh (thuộc huyện Đăk Glei).

 - Dân tộc Gia Rai cũng có nhiều nhóm địa phương như Giơ Rai, Tơ Bua, Chơ Rai, Hơ Ban, H’đrung, Cho, A Ráp, sống tập trung phần lớn ở huyện Sa Thầy và một số xã phía tây nam thành phố Kon Tum

 - Người Brâu và Rơmâm là hai dân tộc có số lượng tương đối ít, cơ trú gọn trong một khu vực nhỏ nhất định. Người Brâu sống tại làng Đăk Mế, xã Bờ Y của huyện Ngọc Hồi. Người Rơmâm sống ở làng Le, xã Mô Rây (Sa Thầy).

Trong sáu dân tộc bản địa, người Gia Rai thuộc hệ ngôn ngữ Malayo-Pôlynedia, các dân tộc còn lại đều nói tiếng Môn-Khơme. Sinh sống lâu đời trên mảnh đất cực Bắc Tây Nguyên, mỗi dân tộc tuy có tiếng nói và phong tục tập quán khác nhau nhưng đều gắn bó thành một cộng đồng dân tộc chung, tạo nên nền văn hóa đa dạng trong thống nhất ở tỉnh Kon Tum.

 

Hình ảnh dân tộc Kon Tum trong lễ mừng lúa mới

 

Kon Tum có bao nhiêu dân tộc bản địa? Hãy cho biết địa bàn phân bố của từng tộc người trên đại bàn tỉnh?

 

2. Văn hóa các tộc người bản địa ở tỉnh KonTum

a) Tín ngưỡng

Hầu hết các dân tộc tỉnh Kon Tum đều quan niệm rằng sự tồn tại của họ là do các đấng thần linh siêu nhiên chi phối. Lực lượng vô hình ấy được quy tụ lại một khái niệm chung là Giàng (thần). Vì vậy, từ xa xưa họ đã có thái độ tôn kính, sùng bái các vị thần tự nhiên như Thần rẫy, Thần đất, Thần lúa, Thần bến nước, Thần làng …

Cũng như nhiều dân tộc khác trên đất nước Việt Nam, đồng bào các dân tộc bản địa ở Kon Tum đều cho rằng ở mỗi con người đều có phần hồn và phần xác và tin rằng ngoài thế giới đang sống còn thế giới của người chết được các dân tộc mô phỏng theo cuộc sống của họ.

Em có nhận xét gì về tín ngưỡng của đồng bào các dân tộc ở Kon Tum?

 

b) Lễ hội

Ở Kon Tum, bất kì thời điểm nào trong năm cũng có lễ hội, mỗi lễ hội có đặc điểm, cách thức và thời điểm riêng, mỗi tộc người lại có những nghi lễ riêng. Lễ hội của các dân tộc tỉnh Kon Tum rất đa dạng và phong phú, nhưng chung quy lại hệ thống các lễ hội có liên quan đến các nội dung sau:

- Hệ thống các lễ hội liên quan đến vòng đời con người (sinh, lão, bệnh, tử) như lễ đặt tên cho con cái khi mới sinh, lễ trưởng thành, lễ cúng đau ốm, lễ tang, lễ bỏ mã…

- Hệ thống lễ hội liên quan đến sự tồn tại và phát triển của cộng động như Lễ hội đâm trâu, lễ hội cúng bến nước, lễ hội kiêng làng, lễ hội cồng chiêng...

- Những lễ hội liên quan đến sự sinh trưởng của cây trồng như lễ chọn đất phát rẫy, lễ tỉa lúa-bắp, lễ hội cúng lúa mới, lễ thu hoạch lúa, lễ mở của kho lúa…

Tất cả lễ hội này mặt dù mang yếu tố tâm linh đa thần giáo, nhưng chúng có một điển chung là đều thể hiện giá trị văn hóa nhân văn, cầu cho mưa thuận gió hòa, đời sống tốt đẹp, hướng con người vươn tới cái thiện, cái bình yên của cuộc sống. Đồng thời lễ hội cũng là dịp để các dân tộc gặp gỡ, giao lưu, ca hát, nhảy múa giữ gìn và phát huy đời sống tinh thần của cộng đồng, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của cha ông.

Sự đa dạng trong lễ hội truyền thống của các tộc người ở Kon Tum được thể hiện như thế nào?

 

c) Nghệ thuật

Các dân tộc tỉnh Kon Tum có vốn âm nhạc dân gian rất đặc sắc, phong phú về nội dung và thể loại, những nhạc cụ đơn giản về chất liệu và chế tác nhưng tính năng đặc biệt và độc đáo. Ngoài nhạc cụ chủ đạo trong các lễ hội là cồng chiêng, họ còn có nhiều loại nhạc cụ được chế tác từ tre nứa như T’rưng, Klông Pút, Đinh Tuk, đàn goong, sáo, khèn,… Âm nhạc thực sự đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào các dân tộc tỉnh Kon Tum.

Cùng với âm nhạc, nghệ thuật hát, múa cũng rất sinh động, ngoài hát trường ca (Hơ Amon), hát đồng dao (Tơpun – Tơpan), hát ru (úm Kon) trong sinh hoạt hằng ngày, thì trong các lễ hội lớn của buôn làng không thể thiếu các điệu múa (Soang), múa cồng chiêng.

Nghệ thuật tạo hình và trang trí dân gian của các dân tộc ở Kon Tum cũng mang tính thẩm mĩ rất cao, tạo hình điêu khắc được thể hiện rất tinh tế, với những hình thoi, hình tam giác, đường răng cưa, hình vạn vật muôn thú, tượng người ngồi ôm mặt khóc, tượng phụ nữ bồng con… Những tác phẩm này được phản ánh đầy đủ qua những đồ dùng sinh hoạt hằng ngày qua nhà ở, nhà Rông, nhà mồ, tượng nhà mồ. Trong đó, nhà Rông không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa, không gian thiêng của cộng đồng làng mà còn là một tác phẩm nghệ thuật lớn. Nhà Rông là sự tổng hợp hài hòa giữa kiến trúc, điêu khắc, hội họa và trang trí… Nhà Rông là biểu tượng của văn hóa vật thể và tâm linh, là tác phẩm nghệ thuật thể hiện tài năng lao động sáng tạo của các dân tộc trên mảnh đất Kon Tum.

Tượng nhà mồ

Nhà rông

Qua hai hình ảnh trên, em thử phân tích nét đặc sắc và trình độ kiến trúc, điêu khắc của các tộc người bản địa ở Kon Tum.

d) Văn học

Truyện cổ là thể loại phổ biến trong tất cả các dân tộc bản địa ở Tây Nguyên. Mặt dù truyện kể dưới bất kì hình thức nào, chúng đều xoay quanh sự tích, nguồn gốc về vạn vật, về tộc người. Nó khẳng định cuội nguồn các dân tộc, hướng con người tới sự đoàn kết, gắn bó, coi nhau như anh em một nhà để cùng nhau sát cánh trong cuộc đấu tranh chống chọi thiên nhiên, chống giặc ngoại xâm như truyền thuyết về chàng A Xanh, chặt cây LuôngPling, quả bầu mẹ, NuAng và BiaBrót, chàng Cóc và Mai Muôi…

Ngoài ra, một số truyện còn phản ảnh chân thực và sinh động cuộc đấu tranh giữa con người với con người, giữa cái thiện và cái ác, và cuối cùng cái thiện bao giờ cũng thắng cái ác, như truyện con ếch tinh ranh, hang thần KêReo, BờHơ, nàng BiaNát,…

Ca dao, dân ca của các dân tộc Kon Tum rất phong phú. Trước cách mạng tháng Tám – 1945 nội dung ca dao, dân ca gắn liền với cuộc sống lao động sản xuất. Những tâm tư, tình cảm của con người đối với làng xóm, nương rẫy, tình yêu đôi lứa, tình nghĩa thủy chung và khát vọng tương lai... đều được phản ánh qua các bài ca dao, dân ca. Sau cách mạng tháng Tám, ca dao, dân ca của các tộc người bản địa Kon Tum lại chuyển sang phục vụ cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ của dân tộc Việt Nam. Nó phản ảnh tinh thần đấu tranh anh dũng, kiên cường của nhân dân Kon Tum, động viên cổ vũ họ đứng lên chống giặc, góp công, góp của vào cuộc đấu tranh chống bọn cướp nước. Trong đó nổi bật nhất là lời ca ngợi tình đoàn kết gắn bó anh em Kinh – Thượng:

“Lấy người Kinh làm anh

Tìm người Kinh làm em

Đừng bắn nhầm người Kinh

Gặp đâu cố cho thấy…”

(Kết một lòng – dân tộc Xê Đăng).

Nội dung ca dao, dân ca của đồng bào các dân tộc ở Kon Tum phản ánh vấn đề gì?

 

CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP

  1. Những loại hình văn hóa của các đồng bào dân tộc tỉnh Kon Tum có ý nghĩa như thế nào đối với đời sống con người Kon Tum và cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
  2. Hãy kể lại một lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc ở địa phương em mà em đã từng chứng kiến. Cho biết hiện nay, những loại hình nghệ thuật nào của đồng bào Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể thế giới?
  3. Thống kê các loại hình văn hóa của đồng bào các dân tộc bản địa ở tỉnh Kon Tum và nêu lên những nét đặc sắc của nó.
  4. Nhận định chung về văn hóa các tộc người bản địa Kon Tum trong xu thế hiện nay.

Nguồn: Tài liệu giáo dục địa phương Kon Tum

Lịch sử

Lịch sử

 
Tìm hiểu lịch sử Kon Tum...
Thư Viện

Thư viện

 
Thư viện phim, hình ảnh, tư liệu...
Khám phá

Khám phá

 
Văn hóa, con người, phong tục...